Gezelle meer dan een eeuw in woord en klank vereeuwigd

In de afgelopen anderhalve eeuw brachten zowel getalenteerde voordrachtskunstenaars, letterkundigen, klassieke vocalisten alsook amateurzangers en ontelbare (plaatselijke) zangkoren naast talloze kleinkunstenaars Gezelles dichtwerken (liederen) voor het voetlicht.

In het voorjaar van 1977 trok ook ondergetekende bijna drie jaar dwars door Vlaanderen en Nederland om liederen op teksten van Gezelle op te sporen. Dat was niet alleen in musea maar ook bij muziekantiquariaten, bij hoogbejaarde toondichters en diverse familieleden van gestorven musici. In mijn land werd ik al gauw de ‘Gezelle promotor’ genoemd. Het bleek dat ik als enige klassiek geschoolde zanger mij volledig had ingezet om het 150ste geboortejaar in 1980 van onze grote West-Vlaamse priester-dichter Guido Gezelle (1830-1899) muzikaal te herdenken.

‘De Maaier zingt’

Naast een these over zijn getoonzette gedichten (de dichter heeft meer dan 400 toondichters geïnspireerd, zodat er ongeveer 4500 vocale (meester)-werkjes verschenen) gaf ik Gezelle-recitals en lezingen in Vlaanderen en Nederland. Tevens verscheen de grammofoonlaat onder het label Mirasound ‘Gezelle in het lied’ met 25 Noordelijke en 25 Zuidelijke Nederlandse componisten. De toen zeer vermaarde organist en concertpianist Simon C. Jansen (1911-1980) begeleide mij op stimulerende wijze. De grammofoonplaat ging gepaard met een zeer uitgebreide documentatie. Het werd een groot succes, want ruim 15.000 vinyl’s vlogen over de toonbank.
In deze perioden droegen tientallen vooraanstaande alswel minder bekende componisten ‘Gezelletjes’ aan mij op waarop ik ze dan regelmatig op de internationale podia ten gehore bracht. Na mijn Gezelle onderzoek, stelde ik t.g.v. zijn 100ste sterfdag (27 november 1999) een zangbundel samen met circa 80 liederen getiteld ‘De Maaier zingt’. De liederen kwamen uit mijn omvangrijke Gezelle-collectie. Het doet mij goed dat voor zijn komende honderdentiende sterfjaar in 2009 weer ruime belangstelling bestaat naar deze liedbundel!

Vlaanderen (be)-zingt Gezelle

Helaas zijn er weinig plaatopnamen van Gezelleliederen die in de loop van de 20ste eeuw toonaangevend kunnen worden genoemd. Maar enkele uitvoeringen van solozang of koorzang met begeleiding van diverse instrumenten belicht ik graag. Bijvoorbeeld twee historische Gezelleplaten uit de jaren 1967 en 1980 heb ik grijs gedraaid. De eerste vinyl is die van de sopraan Lianne Jesper en de tenor Roland Bufkens. Via hen maakte ik kennis met Gezelle’s klankjuwelen. Ze zongen de mooiste teksten van onze ‘Goethe der Lage Landen’ op muziek van o.m. Lodewijk Mortelmans, Jozef Ryelandt en Jef van Hoof. De hoogstaande uitvoering van deze grote Vlaamse zangvedetten Jespers en Bufkens werd nog niet geëvenaard. De tweede vinyl ‘Als de ziel luistert’ is een discus-uitgave van de vermaarde voordrachtkunstenares Tine Ruysschaert. Zij kan Gezelle laten zingen door haar intensiteit en stembuiging, zij is een vakvrouw van de bovenste plank! Ook de Eufodaplaat (nr. 1054) met het gezamenlijke oeuvre van Gezelle op muziek van Edgar Tinel behoort tot de krenten in de rijstepap. Het Kortrijks Gemengd Koor o.l.v. Herman Roelstraete met Luc Goossen aan de vleugel tekende hiervoor. De integrale opname werd in 1980 als een der muzikale hoogtepunten rond Gezelle’s 150ste geboortejaarviering gezien.
Evenzo geniet ik van de warme sopraanstem van Sylvie De Pauw. Zij zong in 1999 een cd-schijf vol t.g.v. de 100ste sterfdag van de deze West-Vlaamse dichter. Er staan met liederen op van De Vocht, Marinus Dejong, Frits Celis en enkele Nederlandse toondichters waaronder Johan Wierts en Jurriaan Andriessen. In dat zelfde jaar verscheen de compact disc ‘O Lied’ van de sopraan Karolien de Meyer en het Collegium de Duns o.l.v. Ignace Thevelein. Ook zij laten ons genieten van o.m. ‘Zeven Gezelle Madrigalen’, sfeervol getoonzet door Vic Nees, naast een ‘Driekoningenlied’ van Hendrik Andriesen. Als afwisseling werden enkele composities van Ryelandt en Remi Ghesquiere opgenomen. De laatstgenoemde toondichter was tevens koster van de parochiekerk te Kortrijk waar hij voor zijn vriend, onderpastoor Gezelle, tientallen gedichten muzikaal heeft vereeuwigd.
In de serie van ‘In Flanders’ Fields’ verscheen begin 2000 een cd ‘Gezelleliederen’ uitgevoerd door het Lotustrio en Hilde Colle en Reinhilde Weytjens, zang. Ze brengen diverse Vlaamse composities ten gehore vanaf Reimond Decancq (1935) tot Yves Bondue (1966). De meest recente cd verscheen cd in deze serie is (nr. 19) ‘k Hoore tuitend hoornen’ door het duo Werner Van Mechelen en Jozef De Beenhouwer. Van Mechelen met zijn lichte baritontimbre zingt Mortelmans-composities subtiel en doet daarmee recht aan de dichter als aan de componist. Deze samenvloeiing van woord en muziek is door de muzikale begeleiding van de meesterpianist De Beenhouwer een parel in de Vlaamse liederen garve rond de dichter Gezelle.

Kleinkunst rond Gezelle

In de afgelopen 40 jaar waagden verschillende zangers uit de Kleinkunst zich aan Gezelles verzen en verpakten ze vaak in een hedendaags jasje. Zo bracht de veelzijdige zanger en musicus Koen De Cauter en zijn begeleider Dick Van der Harst eind jaren negentig de cd ‘’t Is Stille’ uit, waarop zij Gezelle verklankten in volksmuziekachtige stijl. Ook de zanger en tv-presentator Marcel Vanthilt en aan zijn zijde de toetsenist/componist Ad Cominotto verzorgden in 2001 een theatertoer en een cd-uitgave. Daarop is een selectie van Nederlandstalige geschiedenis van poëzie getiteld ‘U nu’ te horen. Het is allemaal zeer expressief van uitvoering vooral ‘Zie, zie, zie tieren de zwaluwen’. Het is een van Gezelles bekendste vogelgedichten en beleeft een geheel eigentijds klankbeeld en is bedoeld om de jeugd er mee te confronteren.
Maar de nestor van de Vlaamse Kleinkunst, Will Ferdy, steekt met zijn eerste cyclus ‘Zingt Gezelle’ (1980) en zijn de tweede Gezelle cyclus uit 1997 ver boven de gemiddelde zangers uit. Door zijn liedjes, vaak van eigen hand, heeft hij Gezelle bij het grote publiek geliefd en bekend gemaakt. Zo blijft Ferdy’s onvergetelijke vertolking van ‘Het Schrijverke’ van de jaren zeventig en tachtig een topper! Zijn vertolkingen dienen tevens als voorbeeld te zijn voor menige zanger in het lichte genre die zich aan Gezelle willen wagen.

Bart Vandekerkhove de nieuwe Gezelle promotor

Een paar maanden geleden, precies tien jaar na de uitgave van mijn Gezelle-liedbundel ‘De Maaier zingt’, belde een jonge sympathieke baritonzanger mij op. Hij stelde zich voor als Bart Vandekerkhove en had deze liedbundel geraadpleegd om er verschillende van de Gezelleliederen voor een cd-opname te willen gebruiken.

Met het theaterprogramma ‘Gezelle Gezongen’ treedt hij succesvol op in Vlaanderen en er waren reacties gekomen of hiervan een cd-uitgave bestond. Deze theaterproductie is een bundeling themaconcerten waar natuur, godsdienst en taalspeelsheid, de drie pijlers van Gezelles gedichten, centraal staan. Met de voorstellingen en de hierbij uitgekomen cd wordt een overzicht geboden van Gezelles rijke liederenschat die liefhebbers van zijn poëzie en liederen zouden kunnen boeien! Zo worden klassieke componisten naadloos verenigd met hedendaagse toondichters. Dit biedt een ideaal mengsel voor een ontspannend en sfeervol concert, waarbij de Brugse dichter centraal wordt gesteld. Ieder gedicht wordt creatief  benaderd door er een eigentijdse toets aan mee te geven. Ik voorspel dat hij met zijn enthousiasme en sympathieke stem - mij heeft hij al overtuigd - het hiermee ver kan schoppen. Zowel bij optredens als op deze cd is te horen dat de baritonzanger een persoonlijke sfeer aan Gezelles liedjes weet toe te voegen. Daarmee doet hij de dichter volledig recht. Bovendien zijn de omspelingen door zijn vaste begeleider Stan Driesen aan de piano van hoge kwaliteit. Ook een goede invulling is de fluit en de soms  jazzy-achtig klinkende bespeling van de saxofoon door de multi-instrumentalist Johan Vandendriessche.

Het is al met al een Gezelle-uitgave die u zeker niet teleur zal stellen. Men leert de aloude verzen weer begrijpen en  koesteren. Gezellefans, groot of klein, zullen zeker van deze audioschijf genieten. Luister hoe de zanger het ‘Schrijverke’, spiritueel voordraagt om dan weer met het olijke ‘Boerke Naas’ ons te laten lachen en dan ontroert met zijn ingetogen vertolking van ‘Moederken’ en ‘Ik misse u’. De zingende ‘Bard’ maakt mij op de een of andere manier blij en daagt u en mij uit om zachtjes met hem mee te zingen.

Gezelle schreef eens: ‘Ja, zingen is dat leven doet, een lang en gelukkig leven!’ Ik hoop dat deze liederen een lang leven beschoren zijn. Moge de Gezelletjes ons nog lang in de oren en in onze harten blijven doorklinken! Het is daarom, dat ik deze cd, u van harte aanbeveel en dat die een ereplaats mag krijgen in uw discotheek!

31 oktober 2008

Concertzanger Dr. Pieter Vis,
Musicoloog en Gezelle-promotor
Houten - prov. Utrecht